Wzór przemysłowy: kiedy wygląd produktu może korzystać z ochrony?

Nie chodzi więc o sam pomysł na produkt czy jego funkcję techniczną, ale o to, jak produkt wygląda.

Pierwszym warunkiem ochrony jest nowość.

Wzór przemysłowy uznaje się za nowy, jeżeli przed datą jego zgłoszenia identyczny wzór nie został publicznie udostępniony. Kluczowe jest tutaj słowo „identyczny". Oznacza ono wzór taki sam, czyli odpowiadający zgłaszanemu wzorowi w zasadzie 1:1.

Ocena nowości jest więc zazwyczaj stosunkowo prosta. Należy ustalić, czy przed zgłoszeniem istniał już publicznie dostępny wzór identyczny z tym, który chcemy chronić.

Drugim warunkiem jest indywidualny charakter.

Wzór posiada indywidualny charakter, jeżeli wywołuje na zorientowanym użytkowniku odmienne ogólne wrażenie niż wzory, które były dostępne wcześniej. To kryterium jest bardziej ocenne niż sama nowość. Nie wystarczy więc wprowadzić kosmetycznych zmian do produktu, który już funkcjonuje na rynku.

Jeżeli różnice są drobne i nie wpływają na ogólne wrażenie, wzór może zostać uznany za pozbawiony indywidualnego charakteru. W praktyce brak indywidualnego charakteru bywa porównywany do efektu „déjà vu" — wrażenia, że widzieliśmy już coś bardzo podobnego.

W praktyce zdarza się, że przedsiębiorcy zgłaszają do ochrony wzory, które nie są nowe albo nie posiadają indywidualnego charakteru. Czasem dzieje się to świadomie, a czasem wynika z braku wcześniejszej analizy rynku.

Konsekwencje mogą być poważne. W najlepszym przypadku zgłoszenie zostanie zakwestionowane przez urząd. W wielu systemach, w tym w Urzędzie Patentowym RP oraz EUIPO, obowiązuje jednak procedura rejestracyjna, w której urząd co do zasady nie bada na etapie zgłoszenia, czy wzór rzeczywiście spełnia przesłanki ochrony.

Oznacza to, że wzór może zostać zarejestrowany, mimo że nie powinien korzystać z ochrony. Problem pojawi się później — na przykład gdy konkurent złoży wniosek o unieważnienie wzoru. W takiej sytuacji rejestracja może zostać unieważniona, a przedsiębiorca traci czas, środki i bezpieczeństwo prawne, na którym opierał swoje działania.

Dla zachowania nowości i indywidualnego charakteru istotne jest, czy wzór został wcześniej publicznie udostępniony. Co do zasady znaczenie ma każde publiczne ujawnienie — niezależnie od tego, czy wzór został pokazany przez samego twórcę, czy przez osobę trzecią.

Publicznym udostępnieniem może być m.in.:

Takie działania mogą spowodować, że wzór utraci nowość albo indywidualny charakter. Dlatego w wielu przypadkach najlepszym rozwiązaniem jest dokonanie zgłoszenia wzoru przed rozpoczęciem sprzedaży, promocji lub publicznej prezentacji produktu.

Od zasady, że wcześniejsze publiczne ujawnienie może zniweczyć ochronę wzoru, istnieją wyjątki. Jednym z nich jest tzw. grace period, czyli okres łaski.

W przypadku wzorów unijnych twórca lub jego następca prawny może skorzystać z 12-miesięcznego okresu łaski. Oznacza to, że jeżeli wzór został publicznie udostępniony przez twórcę, jego następcę prawnego albo za ich zgodą, nadal można zgłosić go w EUIPO w terminie 12 miesięcy od ujawnienia.

W tym okresie wcześniejsze udostępnienie nie powinno negatywnie wpłynąć na ocenę nowości i indywidualnego charakteru wzoru.

Warto pamiętać, że „grace period" nie obowiązuje w każdym państwie albo może funkcjonować na innych zasadach. Jeżeli przedsiębiorca planuje ochronę produktu poza Unią Europejską, powinien wcześniej sprawdzić przepisy obowiązujące w danym kraju.